Դիտարկումներ «պատմություն» հասկացության մասին XIX-XX դդ.(պատմության տեսության հարցեր)
DOI-:
https://doi.org/10.46991/hc.2025.22.1.180Բանալի բառեր-:
բնություն, հիշողություն, անցյալ, դիտարկում, Եվրոպական պատմափիլիսոփայական միտք, ժամանակ, իմաստ, հայրենիք, պատմությունԱմփոփում
Ուսումնասիրելով եվրոպական, և մասամբ՝ ռուսական պատմափիլիսոփայական մտքի ներկայացուցիչների դիտարկումները «պատմություն» հասկացության իմաստի, ըմբռնման և նշանակության վերաբերյալ՝ կարող ենք գալ հետևյալ եզրակացություններին։ Նախ և առաջ, պատմությունը մարդկության գիտակցական կյանքի անբաժանելի մասն է։ Առանց պատմության չկա մարդ կամ մարդկային հասարակություն։ Պատմությունը մարդկության հիշողությունն է։ Առանց հիշողության պատմություն չկա։ Պատմությունը մարդկային հասարակության կողմից ստեղծված նյութական և հոգևոր հարստության պահոց է, որից մենք սովորում ենք, փորձ ենք ձեռք բերում և դասեր քաղում ներկայի և ապագայի համար։ Պատմության իմաստը պետք է տեսնել ոչ թե մարդկանց դասակարգային բաժանման և միմյանց նկատմամբ թշնամանքի մեջ, այլ մարդկանց և ազգերի ազատության և առաջընթացի ապահովման մեջ։ Քանի դեռ գոյություն ունեն աշխարհն ու մարդկությունը, պատմությունը գոյություն կունենա։ Պատմության կրթական և ուսուցողական դերը անհերքելի է՝ թե՛ մարդկությանը թողած նվաճումներում և հաջողություններում, թե՛ մարդկության ազատության և զարգացման ձգտումներում, որոնք արտացոլվում են դրա էջերում, ինչպես նաև դրան անխուսափելիորեն ուղեկցող տխուր էջերում և երբեմն՝ անհաջողություններում։ Պատմության փորձը ցույց է տալիս, որ ապագայում մարդկությանը սպասում են նոր մարտահրավերներ։ Սա վկայում և հաստատվում է եվրոպական պատմական և փիլիսոփայական մտքի, ինչպես նաև որոշ չափով ժամանակակից իրական կյանքի և իրականության կողմից։
Մարդկության կողմից ստեղծված արժեքների ամբողջ համակարգը կուտակվում է պատմության մեջ։ Պատմության հիմնական արժանիքներից մեկն այն է, որ այն նպաստում է մարդկանց մտավոր կարողությունների զարգացմանը, գիտության ընդհանուր առմամբ, հոգևոր-մշակութային առաջընթացին և զարգացմանը։ Պատմությունը մարդկային հոգու ինքնաճանաչման միջոց է։ Բացի այդ, պատմությունը կոչված է անցյալի իմացության միջոցով հասկանալու ներկան և ճիշտ կողմնորոշվելու ապագայում։ Անցյալի և ներկայի միջև պատճառահետևանքային կապի շնորհիվ հոգևոր և մշակութային ժառանգությունը տեղի է ունենում որպես սերունդներին փոխանցվող տեղեկատվություն։ Պատմության իմացությունը նաև նպաստում է յուրաքանչյուր ազգի հայրենասիրական ձգտումների ամրապնդմանը, սոցիալ-քաղաքական գիտելիքների հարստացմանը և գիտական և հոգևոր մտքի ու արժեքների զարգացմանը ընդհանրապես։
Պատմությունը հատկապես արժեքավոր և կարևոր է Հայաստանի և հայ հասարակության համար, հատկապես, երբ հաշվի ենք առնում նրա հազարամյակների հարուստ, տառապալից, ուսուցողական և դաստիարակչական ուղին՝ ուղղված դեպի ներկան և ապագան։ Հայկական պատմությունը, ինչպես շատ ժողովուրդների պատմությունը, սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական ասպեկտներից բացի, դարերի ընթացքում կրել է նաև գոյաբանական հետքը։ Եվ սա, ըստ երևույթին, պայմանավորված էր մի կողմից՝ Մեծ Հայքի աշխարհաքաղաքական դիրքով և պայմաններով, մյուս կողմից՝ ազգային մտածելակերպի առանձնահատկություններով։ Սակայն այս ամենով հանդերձ՝ Հայաստանը և հայ ժողովուրդը, անկասկած, կազմում են համաշխարհային պատմության անբաժանելի և անբաժանելի մասը։
Հղումներ
Alishan G., Hayapatum (patmich’k’ yev patmut’iwnk’ Hayots’), Venetik, i Vans S. Ghazaru, 1901, (649 ej):
Adonts’ N., Haykakan harts’, h. A, Yer., «Hayagitak» hrat., 1996, 244 ej: 3.
Berdyayev N., Patmut’yan imasty, germ. t’argm. D. Mosinyani, Yer., «VMV-print», 2019, 268 ej:
Blok M., Patmut’yan pashtpanakan, kam patmabani arhesty, t’argm. SH. Margaryan, Yer., «Antares» 2018, 389 ej:
Lazean G., Hayastan yev Hay Daty, Yer., «Adana» hrat., 1991, 435 ej:
Leo, Haykakan harts’i vaveragrery, Yer., YePH hrat., 2014, 272 ej:
Hakobyan A., Miats’yal yev Ankakh Hayastani gaghap’ary Hayots’ patmut’yan holovuyt’um, Yer., «Lusakn», 2020, 212 ej:
Hovhannisyan R., Hayastani hanrapetut’yun, h. 4, Yer., 2016, 546 ej:
Mark’s yev Engels, Yntir yerker, h. 1, Yer., «Hayastan» hrat., 1972, 776 ej:
Mark’s yev Engels, Yntir yerker, h. 3, Yer., «Hayastan» hrat., 1978, 727 ej:
Nzhdeh G., Yerker, h. 1, Yer., «Luysas» SPY tp., 2002, 504 ej:
Nits’she Fridrikh, Yerker, hing hatorov, h. 2, germ. t’argm. Hakob Movses, Yer., «Antares», 2018, (612 ej), nuyny, h. 3, Yer., 2018, 680 ej:
Voskanyan A., Ch’arents’i zhamanaky (patmut’yuny vorpes ink’nahaght’aharum), Yer., «P’rint’info», 2017, 373 ej:
Plekhanov G., Patmut’yan materialistakan ymbrrnumy, T’iflis, HSKHH pethrat, 1928, 60 ej:
Sargsyan A., P’ilisop’ayut’yan dasynt’ats’, 2-rd hrat, Yer., «Tntesaget» hrat., 2010, 524 ej:
Blok M., Apologiya istorii ili remeslo istorika, izd. 2-ye, perevod Lisenko Ye. M., M., izd. «Nauka», 1986, 256 ēǰ:
Veber M., Izbrannyye proizvedeniya, per. YU. N. Davydova, M., «Progress», 1990, 808 s.
Gegel' G. , Entsiklopediya filosofskikh nauk, t. I, M., izd. «Mysl'», 1974, 452 s.
Gegel' G., Sochineniya, t. IX, Leningrad, «Gosizdat», 1932. 319 s.
Gegel' G., Sochineniya, (filosofiya istorii), t. VIII, perevod A. M. Vodena, M.-L., «Gosizdat», 1935. 470 s. Gegel' G., Lektsii po filosofii istorii, izd. 2-ye, perevod A. M. Vodena, SPb, izd. «Nauka», 2005, 480 s.
Droyzen I., Istorika. Lektsii ob entsiklopedii i metodologii istorii, SPb, izd. «Vl. Dal'», 2004, 408 s.
Istoriya Rossii. XX vek (1894-1939), otv. red., A. Zubov, M., 2009, izd. AST, 1023 s.
Klyuchevskiy V., Kurs Russkoy istorii, t. I, M., 1987, izd. «Mysl'», 430 s.
Kollingvud R. Dzh., Ideya istorii. Avtobiografiya, per. YU. A. Aseyeva, M., izd. «Nauka», 1980, 486 s.
Marks i Engel's, Sochineniya, 2-ye izd., M., t. 20, M., «Gosizdat», 1961, t. 20.
Rikkert G., Granitsy yestestvenno-nauchnogo obrazovaniya ponyatiy, perevod A. Vodena, SPb, izd. Ye. Kuskovoy, 1904, 615 s.
Rikkert G., Filosofiya istorii, per. s nemetskogo S. Gessena, SPb, izd. D. Ye. Zhukovskogo, 1908, 154 s.
Rikkert G., Filosofiya istorii, per. s nemetskogo S. Gessena, SPb, izd. D. Ye. Zhukovskogo, 1908, 154 s. Smolenskiy N., Teoriya i metodologiya istorii, M., izd. «Akademiya», 2007, 272 s.:
Sokolov A., Istoriya istoricheskoy nauki, 2-ye izd., M., izd. «Yurayt», 2018, 270 s.
Toynbi A., Postizheniye istorii (Sbornik), M., izd. «Progress», 1991, 736 s.
Shpengler O., Zakat Yevropy, Rostov n/Donu, izd. «Feniks», 1998, 640 s.
Fikhte I., Naznacheniye cheloveka, SPb, tip. «Montvida»,1906, 133 s.
Fukuyama F., Konets istorii i posledniy chelovek, M., izd. «Yermak», 2005, 590 s.
Yaspers K., Smysl i naznacheniya istorii, M., Politizdat, 1991, 527 s.
https://mediamax.am (viewed: 01.05.24).
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2025 Ararat Hakobyan, Vahagn Hakobyan
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
